content

ΠΡΩΙΜΟ ΣΧΕΣΙΑΚΟ ΤΡΑΥΜΑ:
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ

03.11.2020 |
03.11.2020
Γράφει: η Ειρήνη Τζελέπη, Συμβουλευτική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια, Pg.Dipl., MSc., City University, Λονδίνο, irini.tzelepi@yahoo.gr

Το πρώιμο σχεσιακό τραύμα αφορά τη διατάραξη ή και τη ρήξη του πολύ σημαντικού δεσμού δεσίματος του βρέφους με το άτομο που το φροντίζει (στην πλειοψηφία των περιπτώσεων είναι η μητέρα). Η διατάραξη και η ρήξη αυτή μπορεί να προκύψει είτε από συμπεριφορά κακοποίησης ή παραμέλησης από τη μεριά του φροντιστή ή και με πιο έμμεσους τρόπους παραμέλησης και εγκατάλειψης, όπως είναι, για παράδειγμα: η μη ευαισθησία στις ανάγκες του παιδιού, η μη ανταπόκριση, τα συγχυτικά μηνύματα, η έλλειψη συναισθηματικής απόκρισης κοκ. Η ρήξη του δεσμού μπορεί επίσης να προκύψει από συμπεριφορές και περιστατικά έντασης και βίας μέσα στο σπίτι και την οικογένεια αλλά και από την απουσία του φροντιστή για διάφορους λόγους, όπως είναι, για παράδειγμα, το διαζύγιο, μια ασθένεια ή και ο θάνατος.

Τραυματικά γεγονότα κατά τη διάρκεια των πρώτων δύο έως τριών χρόνων ζωής του παιδιού έχουν εκτεταμένες επιδράσεις στη νευρολογική του ανάπτυξη. Ο Ηowe (2005) (όπως αναφέρεται στον (Nicholson et al, 2010: 34), αναφέρει ότι τα παιδιά αυτά τίθενται σαφώς σε μια προδιάθεση ακαμψίας/ αυστηρότητας στις περισσότερες πτυχές της ανάπτυξής τους. Δεν προσαρμόζονται εύκολα, δεν διαχειρίζονται με ευκαμψία τις καταστάσεις και μοιάζει σαν να μην υπάρχει μια αίσθηση ροής στον τρόπο που διαχειρίζονται και αντιδρούν στα γεγονότα που προκύπτουν στη ζωή τους. Ως αποτέλεσμα αυτών, στην ανάπτυξη του εγκεφάλου τους εκλείπει ουσιαστικά η έννοια της πολυπλοκότητας. Οι λειτουργίες του εγκεφάλου μοιάζει να λειτουργούν με στεγανά, με έναν αυστηρό τρόπο, χωρίς να ενοποιούν και να ενσωματώνουν κύριες κοινωνικές, γνωστικές και συναισθηματικές λειτουργίες (Nicholson et al, 2010: 34).

Σε ερευνητικό επίπεδο έχει τεκμηριωθεί ότι το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου είναι το επικρατέστερο κατά τα πρώτα 2-3 χρόνια ζωής του παιδιού. Το δεξί ημισφαίριο επίσης είναι γνωστό για τον επικρατέστερο ρόλο του στη ρύθμιση του συναισθήματος αλλά και στη δημιουργία στρατηγικών αντιμετώπισης σε περιπτώσεις στρες ή άλλων προκλήσεων από το περιβάλλον (Chui Yee Joy Chong, 2015: 118). Παράλληλα, φαίνεται να εξειδικεύεται στην επεξεργασία πληροφοριών κοινωνικο-συναισθηματικού περιεχομένου, σε επίπεδα υπό του συνειδητού, φέρνοντας στο προσκήνιο την έννοια των ασυνείδητων διεργασιών και του ασυνειδήτου (Chong, 2015: 119).

Το πρώιμο σχεσιακό τραύμα (early relational trauma), δηλαδή το τραύμα που δημιουργείται όταν διαταράσσεται ο δεσμός που δημιουργείται μεταξύ του βρέφους και του ατόμου που το φροντίζει στα πρώτα χρόνια της ζωής του, επιφέρει μεγάλο συναισθηματικό φορτίο στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου επηρεάζοντας σημαντικά την όλη ανάπτυξη και εξέλιξή του.

Πιο συγκεκριμένα:

-Το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου αποτελεί τον αποδέκτη «μνήμης» της τραυματικής εμπειρίας που έχει βιώσει το παιδί και «αποθηκεύει» την εμπειρία του πόνου (Chui Yee Joy Chong, 2015: 119).

-Ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι οι επιπτώσεις του πρώιμου σχεσιακού τραύματος επιφέρουν μείωση του συνολικού όγκου του αναπτυσσόμενου εγκεφάλου (Chui Yee Joy Chong, 2015: 119).

-Επέρχεται βλάβη σε περιοχή του εγκεφαλικού φλοιού (orbital prefrontolimbic system) που αποτελεί έναν κύριο ρυθμιστικό παράγοντα στην ικανότητα του ατόμου να βιώνει ενσυναίσθηση (Chui Yee Joy Chong, 2015: 119).

-Μια έντονη συναισθηματική εμπειρία, όπως είναι το τραύμα, μπορεί να κατακλύσει και το αυτόνομο νευρικό σύστημα και, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Chong (2015: 119): «…η αλήθεια με το τραύμα είναι ότι τα κατάλοιπα του παρελθόντος είναι αυτή τη στιγμή ενεργά στο νευρικό σύστημα…».

-Στο αυτόνομο νευρικό σύστημα εδράζουν και διεκπεραιώνονται οι πολύ σημαντικές για την επιβίωση του ανθρώπινου είδους αποκρίσεις της υπερδιέγερσης και της υποτονικότητας, που με ψυχοβιολογικούς όρους μεταφράζονται στη γνωστή αντίδραση του οργανισμού fight-flight (hyper-arousal (fight) και hypoarousal (flight)) (Chui Yee Joy Chong, 2015: 119).

-Παρατεταμένη έκθεση και εμπειρία σε καταστάσεις hyper-arousal (fight) και hypoarousal (flight) επιφέρουν βλάβες στη λειτουργία της αμυγδάλας (amygdala). Δεδομένα νευροβιολογικών μελετών έχουν υποδείξει ότι βλάβες στην αμυγδάλα, σε πολύ πρώιμες ηλικίες, επιφέρουν σημαντικές και μακροχρόνιες επιδράσεις στην ικανότητα του ατόμου να δημιουργεί κοινωνικούς δεσμούς και στο συναισθηματικό του υπόβαθρο (emotionality), (Chui Yee Joy Chong, 2015: 119).

-Παράλληλα, επηρεάζεται σημαντικά και η λειτουργία του ιππόκαμπου (hippocampus) που είναι ένα βασικό όργανο του μεταιχμιακού συστήματος (limbic system). Πιο συγκεκριμένα, σε περιπτώσεις πολύ έντονου στρες, ο ιππόκαμπος φαίνεται να χάνει τη σημαντική ικανότητά του να μεσολαβεί μεταξύ του εγκεφαλικού φλοιού και της αμυγδάλας, καθώς επίσης και στη διαβίβαση πληροφοριών από τη βραχυπρόθεσμη στη μακροπρόθεσμη μνήμη καθώς και στη χωροταξική πλοήγηση της περιοχής του εγκεφάλου (Chui Yee Joy Chong, 2015: 119).

Η αποσύνδεση αυτή σημαίνει ουσιαστικά ότι το νευρικό δίκτυο που είναι υπεύθυνο για τη σύνδεση των γνωστικών συλλογισμών με τις συναισθηματικές αποκρίσεις διακόπτεται. Αυτές οι συχνές διακοπές σύνδεσης οδηγούν στη δημιουργία μιας κακής συνδεσιμότητας μεταξύ αριστερού και δεξιού ημισφαιρίου, που αν μη τι άλλο επιφέρει ένα σημαντικό αποτέλεσμα: η συναισθηματική μνήμη να μην είναι πλέον προσβάσιμη στο συνειδητό κομμάτι του εαυτού μέσω του λόγου (Chui Yee Joy Chong, 2015: 120). Για τον λόγο αυτό, πολύ συχνά οι άνθρωποι δεν μπορούν να ανακαλέσουν στη μνήμη τους αυτά τα τραυματικά γεγονότα, δεν μπορούν να μιλήσουν εύκολα για αυτά και, πολύ περισσότερο, χρειάζονται πολύ χρόνο για να μπορέσουν να τα διαχειριστούν και να τα αντιμετωπίσουν θεραπευτικά.

 

Βιβλιογραφία

  • Nicholson, Chris (2010). «No More Ghosts. The Exorcism of Traumatic Memory in Children and Adolescents», στο Chris Nicholson, Michael Irwin & Kedar Nath Dwivedi (Eds), Children and Adolescents in Trauma. Creative Therapeutic Approaches (σ.σ. 41-62), London & Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers.
  • Chui Yee Joy Chong, (2015). «Why art psychotherapy? Through the lens of interpersonal neurobiology: The distinctive role of art psychotherapy intervention for clients with early relational trauma». International Journal of Art Therapy, Vol. 20, No. 3, 118-126.