content

ΤΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΤΟΥ ΤΡΑΥΜΑΤΟΣ

Η Αμερικανική Εταιρεία Εικαστικής Θεραπείας υπογραμμίζει ορισμένες γενικές κατευθυντήριες γραμμές (American Art Therapy Association, 2005: 2) για τους θεραπευτές που εργάζονται με παιδιά που έχουν ζήσει μια τραυματική εμπειρία. Τονίζεται ιδιαίτερα η σημασία της παροχής ενός ασφαλούς πλαισίου εργασίας στο οποίο το παιδί θα μπορέσει να ανακτήσει την ηρεμία, την ασφάλεια και, πάνω από όλα, τις δυνάμεις του για να συνεχίσει τη ζωή του. Είναι σημαντικό να συζητηθεί από την αρχή με το παιδί τι ακριβώς πρόκειται να γίνει τώρα αλλά και τι προβλέπεται να γίνει για το μέλλον. Το παιδί έχει ανάγκη να γνωρίζει κατά πόσο εξασφαλίζεται, ουσιαστικά, η συνέχιση της ζωής του.

Κάθε παιδί, ανάλογα και με την εμπειρία τραύματος που έχει βιώσει, χρειάζεται το χρόνο του προκειμένου να μπορέσει να μιλήσει και να εκφραστεί για το «τι έχει συμβεί». Κάποια παιδιά ίσως και να μην μπορέσουν να το κάνουν αυτό. Όπως τονίζεται, είναι πολύ σημαντικό, μέσα από τη διαδικασία της εικαστικής παρέμβασης, να αρχίσει το παιδί να βλέπει τον εαυτό του πλέον ως ‘επιζώντα’ και όχι πλέον ως ‘θύμα’.

Η εικαστική θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει ‘δομημένες’ ή μη οδηγίες ανάλογα με την περίπτωση και, κυρίως, με τη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού. Πολλά παιδιά έχουν ανάγκη να μην υπάρχει, αρχικά τουλάχιστον, μια δομή/ ένα θέμα προς εικαστική έκφραση γιατί έτσι νιώθουν πιο ελεύθερα, ενεργοποιούν τη φαντασία τους, χρησιμοποιούν πιο ελεύθερα τα υλικά και φυσικά χαλαρώνουν και ηρεμούν μέσα από αυτή τη διαδικασία.

Σε άλλες περιπτώσεις, ιδιαίτερα με παιδιά που είναι πιο ντροπαλά ή εσωστρεφή, βοηθά ιδιαίτερα να τους δοθεί ένα συγκεκριμένο θέμα για να ζωγραφίσουν. Για παράδειγμα, ο θεραπευτής μπορεί να προτείνει στο παιδί να ζωγραφίσει μια εικόνα για ‘κάτι που το ανησυχεί’. Είναι ιδιαίτερα βοηθητικό να μπορέσει το παιδί μέσα από το σχέδιο, τα χρώματα κλπ. να απεικονίσει πόσο μεγάλη ή μικρή είναι η ανησυχία του, τι χρώμα έχει και τι σχήμα, τι γραμμές, τι σχέδια ή φιγούρες την ακολουθούν, πότε μικραίνει και πότε μεγαλώνει κοκ. Μέσα από αυτή τη διαδικασία ο θεραπευτής μπορεί να έχει μια πρώτη ‘χειροπιαστή’ εικόνα της συναισθηματικής κατάστασης του παιδιού αλλά και του τι δεν μπορεί να μας πει με λόγια (American Art Therapy Association, 2005: 4).

Η ίδια διαδικασία μπορεί να πραγματοποιηθεί και με την έννοια της ‘ασφάλειας’ και το παιδί να ζωγραφίσει ένα, πραγματικό ή φανταστικό, ‘ασφαλές μέρος’ στο οποίο μπορεί να καταφύγει όταν φοβάται ή όταν είναι στενοχωρημένο. Και στην περίπτωση αυτή, ο θεραπευτής μπορεί να αντλήσει σημαντικές πληροφορίες για τα πρόσωπα και τις καταστάσεις που μπορούν να φέρουν ασφάλεια και ηρεμία στη ζωή του παιδιού και στις οποίες μπορεί και το ίδιο να βασιστεί σε ψυχικό επίπεδο (American Art Therapy Association, 2005: 4).

Η Cathy A. Malchiodi, 1994, σε ένα άρθρο της με τίτλο «H χρήση των ζωγραφιών στη διαγνωστική αξιολόγηση παιδιών από βίαια σπίτια», περιγράφει αναλυτικά τη σημασία του εικαστικού έργου στη διαγνωστική αξιολόγηση της ύπαρξης κακοποίησης και βίας σε μια οικογένεια. Το παιδί αποτυπώνει στη ζωγραφιά του σημάδια από το τραυματικό γεγονός αλλά, πολλές φορές, και οι παραλείψεις ή οι ασάφειες που αφήνει αποτελούν επίσης μια ένδειξη. Τονίζεται ιδιαίτερα ότι η διαγνωστική εκτίμηση απαιτεί πολύ καλή γνώση και εξοικείωση με τα εξελικτικά στάδια ανάπτυξης του παιδιού σε ψυχικό αλλά και σε εικαστικό επίπεδο. Ο θεραπευτής πρέπει να γνωρίζει τα στάδια εικαστικής ανάπτυξης του παιδιού (τη μουτζούρα, το προσχηματικό στάδιο, το σχηματικό στάδιο κοκ.) (Cathy A. Malchiodi, 1994: 3), καθώς καλείται να παρατηρήσει στοιχεία παλινδρόμησης ή ενδείξεις εξελικτικής υστέρησης προκειμένου να αποφανθεί για την ύπαρξη κακοποίησης σε μια οικογένεια. Για παράδειγμα, ένα παιδί 6-7 ετών πολλές φορές υπερβάλλει στις ζωγραφιές του μεγαλοποιώντας μια φιγούρα, ένα σπίτι κλπ. και αυτό αποτελεί ένα φυσιολογικό στοιχείο της ηλικίας του. Εάν ένας θεραπευτής δεν το γνωρίζει αυτό, μπορεί εύκολα να παρερμηνεύσει τα έντονα αυτά στοιχεία της ζωγραφιάς και να οδηγηθεί σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Τέλος, τονίζεται (Cathy A. Malchiodi, 1994: 4) ότι στη διαγνωστική αξιολόγηση παιδιών που έχουν υποστεί κακοποίηση σημαντικό ρόλο παίζουν και τα εικαστικά υλικά που θα χρησιμοποιηθούν. Διαφορετικές εικαστικές δράσεις μπορεί να εκμαιεύσουν διαφορετικά είδη αποκρίσεων όσον αφορά το περιεχόμενο, το στυλ και το εξελικτικό επίπεδο. Εάν, για παράδειγμα, ζητηθεί από το παιδί να χρωματίσει με μεγάλες βούρτσες ή πινέλα, θα αποτυπώσει κάτι τελείως διαφορετικό από το να σχεδιάσει με μολύβια Νο 2 σε χαρτί Α4 κοκ.

 

Βιβλιογραφία

  • American Art Therapy Association, 2005. Using art in trauma recovery with children. From the American Art Therapy Association and prepared by Cathy A. Malchiodi.
  • Malchiodi A. Cathy (1994). «Using drawings in the assessment of children from violent homes». Paper presented in the National Children’s Mental Health Conference.