Στη θεραπεία ζεύγους δεν δουλεύουμε μόνο με δύο ανθρώπους αλλά και με έναν τρίτο: τη σχέση!

Ο Σωκράτης και η Αγγελική προσέρχονται στη θεραπεία ζεύγους και, όπως συμβαίνει στις περισσότερες συνεδρίες, αρχίζουν να μιλούν σαν να παραθέτουν τα επιχειρήματά τους για ένα συμβάν που διενήχθη μεταξύ τους και υπήρξε σύγκρουση… Αρκετές φορές οι αιτίες των εντάσεων μεταξύ τους αφορούν τα διευρυμένα ωράρια εργασίας και των δύο και τον τρόπο που διαχειρίζονται το λιγοστό χρόνο που απομένει για να περάσουν μαζί…

Είναι εύκολα αντιληπτό από τον τρόπο που μιλούν ότι αναζητούν “ποιος έχει δίκιο” και “ποιος φταίει” και περιμένουν από το θεραπευτή να τοποθετηθεί σχετικά με τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα ανακηρύσσοντας τον “ηττημένο”! Παρά το γεγονός ότι έχει συζητηθεί πολλές φορές κατά τη διάρκεια των συνεδριών ότι έχουν έρθει σε ψυχοθεραπεία και όχι σε δικαστήριο φαίνεται δύσκολο να μπορούν να αντιληφθούν με έναν διαφορετικό τρόπο την ψυχοθεραπεία. Επιπροσθέτως, πιστεύουν, όπως συμβαίνει συχνά στα ζευγάρια, ότι έρχονται στη θεραπεία ζεύγους για να αλλάξει “ο άλλος και … όταν αλλάξει όλα θα είναι καλύτερα…”, γεγονός το οποίο επίσης δεν μπορεί να αποτελεί στόχο μιας ψυχοθεραπείας.

Για τον θεραπευτή ζεύγους η σχέση μεταξύ των δύο συντρόφων αποτελεί το πεδίο παρατήρησης, ενδιαφέροντος και εργασίας και ο ρόλος του είναι να παρατηρεί, να αναλύει και να κάνει παρεμβάσεις όχι για τον κάθε σύντροφο ξεχωριστά αλλά για τη σχέση που υπάρχει ανάμεσά τους! Ο θεραπευτής ουσιαστικά δεν δουλεύει μόνο με δύο άτομα αλλά και με ένα τρίτο – τη σχέση!

Βασικές έννοιες της συστημικής θεωρίας

Σύμφωνα με τη συστημική θεωρία, τα συμπτώματα δεν ανήκουν σε ένα άτομο, αλλά στο σύστημα της σχέσης. Το ζευγάρι λειτουργεί ως ένα οργανωμένο όλο όπου κάθε αντίδραση του ενός επηρεάζει το σύνολο. Υπό αυτή την έννοια, η σχέση θεωρείται ως ένας τρίτος θεραπευτικός φορέας και το πρόβλημα δεν βρίσκεται σε κάποιον από τους δύο συντρόφους αλλά στον τρόπο που λειτουργεί η σχέση συνολικά.

Κεντρική έννοια της συστημικής θεώρησης αποτελεί η κυκλική έναντι της γραμμικής αιτιότητας: Αντί να αναζητούνται αιτίες και ευθύνες με έναν γραμμικό τρόπο, η συστημική προσέγγιση βλέπει τα προβλήματα ως κυκλικές αλληλεπιδράσεις μέσα στο σύστημα της σχέσης του ζευγαριού ή της ευρύτερης οικογένειας. Έτσι, οι δύο σύντροφοι καλούνται να κατανοήσουν ότι οι συμπεριφορές τους αλληλοεπηρεάζονται και σχηματίζονται/καθιερώνονται “ρόλοι”, τους οποίους μάλιστα είναι δύσκολο να αποδυθούν συντηρώντας τη δυσλειτουργία μεταξύ τους. Μάλιστα, υφίσταται και η έννοια της συμπληρωματικότητας των ρόλων όπου οι δύο σύντροφοι “εγκλωβίζονται” σε ρόλους που ενισχύουν ο ένας τον άλλον. Για παράδειγμα, όσο περισσότερο αναλαμβάνει ο ένας την ευθύνη τόσο περισσότερο ο άλλος μπορεί να αναβάλλει… Ή, σε άλλη περίπτωση, όσο περισσότερο ο ένας επιδιώκει τη σύνδεση τόσο περισσότερο μπορεί ο άλλος να αποστασιοποιείται και να απομακρύνεται για να αποφύγει τη σύγκρουση δημιουργώντας έναν επώδυνο φαύλο κύκλο ανεκπλήρωτων αναγκών και παρεξηγήσεων.

Τα ζευγάρια όμως δυσκολεύονται πολύ να ακούσουν όσα προαναφέρθηκαν, πόσο μάλλον να τα συνειδητοποιήσουν. Συχνά, ο θεραπευτής μπορεί να νιώθει όπως ο γονιός που παρευρίσκεται σε τσακωμό ανάμεσα στα αδέρφια και το καθένα του εξιστορεί τι του έκανε το άλλο και πως ο αδερφός του έφταιγε και πρέπει να του δώσει δίκιο… Ο γονιός νιώθει να διχάζεται από τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα που τον τραβούν κυριολεκτικά από τη μία και την άλλη πλευρά… Πράγματι, δύσκολες ισορροπίες…

Τι σημαίνει το ζευγάρι ως “τρίτο πρόσωπο”

Το ζευγάρι λοιπόν δεν είναι απλά το άθροισμα δύο προσωπικοτήτων. Είναι ένα δυναμικό σύστημα που έχει τη δική του ιστορία, τις δικές του ανάγκες, αναφορές, αξίες αλλά και τραύματα, πληγές που δύσκολα επουλώνονται.

Στη θεραπεία ζεύγους μας ενδιαφέρει τι συμβαίνει ανάμεσα στο ζευγάρι: το μεταξύ τους! Ο τρόπος που συνδέονται οι δύο σύντροφοι, τα μοτίβα αλληλεπίδρασης που επαναλαμβάνονται αλλά και το συναισθηματικό κλίμα που δημιουργούν μαζί. Δεν υπάρχουν μόνο δύο ξεχωριστές ιστορίες αλλά η ιστορία ενός τρίτου: της σχέσης!

Για να κατανοήσουμε καλύτερα το σημείο αυτό μπορούμε να δούμε ένα παράδειγμα κι από την αντίθετη σκοπιά: Ένα ζευγάρι που οι δύο σύντροφοι φαίνονται πολύ διαφορετικές προσωπικότητες και ότι δεν ταιριάζουν, φαίνεται όμως ότι στο μεταξύ τους η διαφορετικότητα αυτή λειτουργεί συμπληρωματικά ή αποτελεί ένα πεδίο δράσης και δημιουργικότητας στη σχέση. Ή, σε άλλη περίπτωση, ένα ζευγάρι που μπορεί να φτάνει συχνά σε ένταση, φαίνεται όμως σαν αυτό να είναι κάτι που “έχει επιτραπεί” στο μεταξύ τους και έχει τη χρησιμότητα της εκτόνωσης, της έκφρασης… Δεν τους απομακρύνει και δεν τους διχάζει… Η σχέση είναι καλά με αυτό…

Πώς αλλάζει αυτή η οπτική τη σύγκρουση;

Η οπτική αυτή μεταφέρει τον πυρήνα ενδιαφέροντος της σχέσης από την αντιπαλότητα, τον ανταγωνισμό ισχύος και μάχης ουσιαστικά στην παρατήρηση της σχέσης και του τι συμβαίνει στο “μεταξύ” των δύο συντρόφων όταν προκύπτει η ένταση. Από το:

“Γιατί μου το κάνεις αυτό”, το ερώτημα γίνεται:

“Τι συνέβη τώρα ανάμεσά μας και ξεκίνησε αυτή η ένταση;”. “Τι ανάγκη προέκυψε στη σχέση;”…

Ο θεραπευτής μπορεί να παρέμβει λέγοντας:

-Τι συνέβη τώρα στο μεταξύ σας και άρχισε η ένταση;

-Πώς επηρέασε τη σχέση αυτό που ειπώθηκε;

-Πώς νιώθει η σχέση;

-Τι χρειάζεται η σχέση σας αυτή τη στιγμή για να νιώσει καλύτερα;

-Ποια ανάγκη της σχέσης δεν καλύπτεται αυτή τη στιγμή;

-Πώς μπορεί να γίνει μια κίνηση επιδιόρθωσης μετά από αυτή τη ρήξη;

-Τι χρειάζεται το μεταξύ σας για να νιώσει πιο ασφαλές;

-Δεν είστε εσείς αντίπαλοι, κάτι χρειάζεται η σχέση σας…

Έτσι, μειώνεται η αμυντικότητα και η αίσθηση των δύο συντρόφων ότι πρέπει να προασπίσουν τον εαυτό τους για να “μην φταίνε”. Η ενοχή απαλύνεται και μπορούν να αρχίσουν να μπαίνουν σταδιακά σε ένα διαφορετικό κλίμα παρατήρησης και δημιουργικής αλληλεπίδρασης… Οι συγκρούσεις δεν αντιμετωπίζονται ως απόδειξη ασυμβατότητας αλλά ως σήμα ότι η σχέση έχει μια ανάγκη που δεν καλύπτεται ενισχύοντας τη συμμαχία ότι “είμαστε στην ίδια πλευρά”! Είναι πολύ σημαντική η μετακίνηση από την ενοχή στη σύνδεση!

Πολλά παραδείγματα μπορούμε να βρούμε εδώ καθώς όλοι γνωρίζουμε, είτε από προσωπική εμπειρία ή από φίλους ή συγγενείς, πώς ένα ζευγάρι μπορεί να φαίνεται ότι τσακώνεται για όλα και με κάθε αφορμή, κανείς όμως να μην μπορεί να δει το επαναλαμβανόμενο μοτίβο μη κάλυψης βαθύτερων αναγκών της σχέσης, που υποβόσκει ως αιτία όλων των καβγάδων τους…

Για παράδειγμα, για το ζευγάρι που προαναφέρθηκε, στο οποίο οι δύο σύντροφοι έχουν εγκλωβιστεί στους ρόλους: όσο περισσότερο ο ένας επιδιώκει τη σύνδεση τόσο περισσότερο ο άλλος αποστασιοποιείται, μπορεί, για παράδειγμα, να ξεκινήσει ένας καβγάς για κάτι που ο ένας ξέχασε και πάλι να πάρει από το σούπερ μάρκετ: αφού “τον ξέχασε” ενεργοποιείται η ανάγκη του ενός για προσοχή και φροντίδα η οποία δεν καλύπτεται. Όταν αρχίζει η γκρίνια, ο άλλος αντιλαμβάνεται τη σύγκρουση που έρχεται και αρχίζει να αποστασιοποιείται μένοντας παγωμένος σε όλο αυτό! Με αυτό τον τρόπο, επιβεβαιώνονται οι φόβοι και των δύο: η εγκατάλειψη και η σύγκρουση, στα πλαίσια όμως μιας τεράστιας παρεξήγησης!

Συνηθισμένα τραύματα του “τρίτου”

Η σχέση δύο ανθρώπων μπορεί να τραυματίζεται από:

-Συχνούς και επαναλαμβανόμενους καβγάδες χωρίς επιδιόρθωση.

-Χρόνια σιωπή και αποστασιοποίηση όπου τελικά οι δύο σύντροφοι έχουν απομακρυνθεί πολύ μεταξύ τους και νιώθουν ότι δεν μπορούν να ξαναβρούν  τη σύνδεση.

-Ρόλους που έχουν επικρατήσει και εγκλωβίζουν τη σχέση τους (π.χ. ρόλοι θύτη και θύματος).

-Ρήξεις εμπιστοσύνης (ψέματα, παραβίαση ορίων, απιστία).

Συχνά λέμε ότι μια σχέση χρειάζεται φροντίδα για να επιβιώσει και αυτό είναι γεγονός. Πολλές φορές η σχέση αντέχει λιγότερο από ό,τι ο κάθε σύντροφος ατομικά… Είναι σημαντική η συνειδητοποίηση της σημασίας του “τρίτου” και της προσπάθειας διαχείρισης της διαφορών μεταξύ των δύο συντρόφων με αποδοχή και σεβασμό: “Είμαστε διαφορετικοί και το γνωρίζουμε αυτό, αλλά πώς μπορούμε να βρούμε τρόπους να συναντιόμαστε αρμονικά μεταξύ μας”;