Η σεξουαλικότητα στα παιδιά… ένα θέμα που εγείρει συχνά αμηχανία και κοινωνικές αντιδράσεις, ίσως και μια αμυντική αντίδραση καθώς, κυρίως, δεν γνωρίζουμε πώς να ορίσουμε τη σεξουαλικότητα στα παιδιά και τι εννοούμε με τη διατύπωση αυτής. Είναι σημαντικό λοιπόν εξαρχής να οριστεί ότι η σεξουαλικότητα στα παιδιά δεν έχει χαρακτηριστικά της ενήλικης σεξουαλικότητας και σεξουαλικής δραστηριότητας. Η σεξουαλικότητα αφορά τη ζωτική ενέργεια, τη libido, την οποία ο Φρόιντ περιέγραψε ως μια μορφή ψυχικής ενέργειας που συνδέεται με τα ένστικτα της ζωής και όχι μόνο με τη σεξουαλική επιθυμία. Ο Φρόιντ θεωρούσε ότι αυτή η ενέργεια μπορεί να κατευθύνεται προς διάφορες δραστηριότητες, σχέσεις και δημιουργικές εκφράσεις.
Η έννοια της libido στα παιδιά διαφοροποιείται ουσιαστικά από εκείνη των ενηλίκων. Στην παιδική ηλικία η σεξουαλικότητα δεν αφορά τη γενετήσια ή ερωτική επιθυμία όπως εκδηλώνεται στην ενήλικη ζωή αλλά εκφράζεται κυρίως μέσα από την περιέργεια, τη σωματική εξερεύνηση, την αναζήτηση ευχαρίστησης και τη σταδιακή ανάπτυξη της σχέσης του παιδιού με το σώμα του και το περιβάλλον του.
Στο πλαίσιο αυτό, η libido νοείται ως η ψυχική ενέργεια που κινητοποιεί τις αναπτυξιακές διεργασίες του παιδιού και δεν πρέπει να συγχέεται με την ώριμη σεξουαλικότητα των ενηλίκων. Για παράδειγμα, όταν ένα κοριτσάκι λέει ότι θα παντρευτεί τον μπαμπά του προφανώς και αυτό δεν έχει μια ερωτική ή σεξουαλική διάσταση έτσι όπως νοείται από τους ενήλικες. Η διατύπωση αυτή περιγράφει την ψυχική ενέργεια που “κατευθύνει” και αφοσιώνει στον μπαμπά της, τον ενθουσιασμό και τη χαρά που βιώνει ψυχικά και σωματικά από αυτά τα συναισθήματα και την ενέργεια που διακινείται με αυτό τον τρόπο. Παράλληλα, βέβαια, φανερώνει και την ένταση της απογοήτευσης και ματαίωσης που θα βιώσει σε πιθανή μη ανταπόκριση στον ενθουσιασμό αυτό!
Στάδια σεξουαλικής ανάπτυξης στα παιδιά
Όταν μιλάμε για σεξουαλικότητα στα παιδιά αναφερόμαστε στην περίοδο από τη γέννηση του παιδιού μέχρι και την ηλικία των δώδεκα χρόνων.
Σε αυτή την περίοδο, η σεξουαλικότητα εκφράζεται κυρίως μέσω της περιέργειας για το σώμα, της αναζήτησης πληροφοριών, της εξερεύνησης των διαφορών μεταξύ των φύλων, της ανάγκης για σωματική εγγύτητα και της σταδιακής διαμόρφωσης της ταυτότητας. Διακρίνουμε τα εξής στάδια σεξουαλικής ανάπτυξης:
Βρεφική ηλικία (0-2 ετών)
Από τους πρώτους μήνες ζωής τα βρέφη εξερευνούν το σώμα τους μέσω της αφής. Τα γεννητικά όργανα αποτελούν ένα ακόμη μέρος του σώματος που μπορεί να αγγίζουν κατά τη διάρκεια της αλλαγής πάνας ή του μπάνιου. Οι συμπεριφορές αυτές δεν έχουν σεξουαλικό χαρακτήρα όπως τον αντιλαμβάνονται οι ενήλικες, αλλά αποτελούν έκφραση αισθητηριακής εξερεύνησης.
Προσχολική ηλικία (3-5 ετών)
Στην προσχολική ηλικία (3-5 ετών), η περιέργεια εντείνεται. Τα παιδιά αρχίζουν να αναγνωρίζουν τις διαφορές μεταξύ των φύλων, θέτουν ερωτήσεις σχετικά με την αναπαραγωγή και ενδέχεται να συμμετέχουν σε αυθόρμητα παιχνίδια εξερεύνησης του σώματος με συνομηλίκους. Κατά την προσχολική ηλικία, αρκετά παιδιά αγγίζουν ή τρίβουν τα γεννητικά τους όργανα, καθώς ανακαλύπτουν ότι η επαφή αυτή μπορεί να προκαλεί μια ευχάριστη σωματική αίσθηση. Η αυτοδιέγερση σε αυτή την ηλικία θεωρείται, στις περισσότερες περιπτώσεις, μέρος της φυσιολογικής εξερεύνησης του σώματος και δεν έχει τη σημασία που αποκτά στην εφηβεία ή την ενήλικη ζωή.»
Σχολική ηλικία (6-8 ετών)
Με την είσοδο στο σχολείο τα παιδιά αποκτούν μεγαλύτερη επίγνωση των κοινωνικών κανόνων σχετικά με την ιδιωτικότητα. Η σεξουαλική περιέργεια παραμένει, αλλά εκδηλώνεται περισσότερο μέσω ερωτήσεων, ανάγνωσης βιβλίων ή συζητήσεων με συνομηλίκους. Ταυτόχρονα αρχίζει να αναπτύσσεται η έννοια των προσωπικών ορίων και της συναίνεσης.
Προεφηβεία (9-12 ετών)
Στην προεφηβική περίοδο (9-12 ετών), οι ορμονικές αλλαγές της επικείμενης ήβης συνοδεύονται από αυξημένο ενδιαφέρον για το σώμα, τις διαπροσωπικές σχέσεις και τη σεξουαλικότητα. Η αναπτυξιακή πορεία διαφοροποιείται μεταξύ των παιδιών, ωστόσο η σταδιακή εμφάνιση της περιέργειας και της γνώσης γύρω από το σώμα και τις σχέσεις αποτελεί φυσιολογικό χαρακτηριστικό της παιδικής ανάπτυξης. Εκδηλώνονται συμπεριφορές αυτοδιέγερσης (αυνανισμού) που αποτελούν φυσιολογική εκδήλωση της εξερεύνησης του σώματος. Στις περισσότερες περιπτώσεις όμως δεν σχετίζονται με τη σεξουαλική επιθυμία όπως αυτή εκδηλώνεται στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή, αλλά με την αισθητηριακή ανακάλυψη του σώματος και την ευχάριστη σωματική αίσθηση που μπορεί να προκαλεί η επαφή με τα γεννητικά όργανα.
Οι έρευνες και οι δημοσιεύσεις στον τομέα της σεξουαλικότητας των παιδιών έχουν αυξηθεί σημαντικά από τις αρχές του αιώνα, παραμένουν όμως επικεντρωμένες σε θέματα που δίνουν προτεραιότητα στην οπτική των ενηλίκων έναντι της παιδικής άποψης και πραγματικότητας.
Αυτό είναι αναμενόμενο από τη μια μεριά καθώς δεν είναι εύκολη η διεξαγωγή έρευνας στον τομέα αυτό και υπάρχει μεγάλη ευαισθησία. Πάντα, όμως, μπαίνει ένα θέμα εκπαίδευσης, αγωγής, ίσως και κάτι ενοχικό, και πρέπει να προλάβουμε την κακομεταχείριση, την κακοποίηση κλπ. Η “πρωτόγονη” κατάσταση της σεξουαλικότητας των παιδιών φοβίζει και θέτει άμεσα μια θέση εκπαίδευσης και προστασίας, μη δίνοντας αναγνώριση, έμφαση και χώρο και στον παράγοντα της ευχαρίστησης και της απόλαυσης που μπορεί να αποκομίζουν τα παιδιά. Γιατί είναι σημαντικό τα παιδιά να εξελιχθούν μέσα από αυτά τα στάδια αποκομίζοντας χαρά και απόλαυση για να χτίσουν τη ζωή τους σε πιο ελεύθερα, αισιόδοξα και δημιουργικά θεμέλια!
Η παιδική σεξουαλικότητα αποτελεί φυσιολογική διάσταση της ανθρώπινης ανάπτυξης και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ταμπού ή αποκλειστικά ως ένδειξη κινδύνου. Η επιστημονική γνώση των τελευταίων δεκαετιών καταδεικνύει ότι οι περισσότερες σεξουαλικές συμπεριφορές των παιδιών είναι αναπτυξιακά αναμενόμενες και συνδέονται με τη φυσική περιέργεια για το σώμα και τις ανθρώπινες σχέσεις. Είναι σημαντικό να είμαστε δίπλα στα παιδιά στην ανάπτυξη αυτή και να συμπορευόμαστε!
Πηγές
–Li, G. (2022). Sexuality Development in Childhood. In D. P. VanderLaan & W. I. Wong (Eds.), Gender and Sexuality Development: Contemporary Theory and Research (pp. 323–356). Springer.
-Lamb, S., & Gilbert, J. (Eds.). (2019). The Cambridge Handbook of Sexual Development. Cambridge University Press.
–Sexual Behaviors in Young Children: What’s Normal, What’s Not?
–When & How to Talk With Your Child About Sex
-Clinical Report – The Evaluation of Sexual Behaviors in Children, https://publications.aap.org/pediatrics/article/124/3/992/71844/Clinical-Report-The-Evaluation-of-Sexual-Behaviors
