Μπορεί ο σύντροφός μου να μου προκαλεί ανασφάλεια; Πού βρίσκονται τελικά οι απαντήσεις;
Είναι, πράγματι, μια δύσκολη κατάσταση να βρίσκεσαι σε μια σχέση και να νιώθεις ότι σε κατακλύζει η αμφιβολία και τα ερωτηματικά για τη σχέση με το/η σύντροφό σου, για το αν σε αγαπά ή αν σε θέλει πραγματικά… Να πιάνεις τον εαυτό σου να σκέφτεται διαρκώς αν εκείνος/η ενδιαφέρεται για σένα και αν, κάποια στιγμή, απομακρυνθεί και σε εγκαταλείψει… Ίσως ζητάς συχνά επιβεβαίωση, ζηλεύεις για διάφορους λόγους ή αναλύεις διαρκώς τα μηνύματα και τη συμπεριφορά του/ης ανησυχώντας όταν δεν απαντά όπως θα περίμενες…
Είναι μια δύσκολη κατάσταση, κουραστική και ψυχοφθόρα… Είναι, όμως, θετικό το ότι θέτεις τα ερωτήματα αυτά χωρίς απαραίτητα να αναζητάς το φταίξιμο και τις αιτίες γενικότερα στον “Άλλο”. Ή μήπως το κάνεις;
Πού βρίσκονται όμως τελικά οι απαντήσεις;
-στον εαυτό μας;
-στο/η σύντροφό μας;
-στη δυναμική της σχέσης μας;
Σε αυτό το άρθρο καλούμαστε να παρατηρήσουμε, να αναλύσουμε και να δώσουμε απαντήσεις σε αυτή τη διερεύνηση.
-Ο σύντροφός μου μού προκαλεί ανασφάλεια: Συζητώντας με τον εαυτό μου…
-Η θεωρία δεσμού του Bowlby
Σύμφωνα με τη Θεωρία δεσμού (attachment theory) του John Bowlby (Βρετανός ψυχίατρος & ψυχαναλυτής), οι πρώιμες σχέσεις με τα πρόσωπα φροντίδας επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε να αντιλαμβανόμαστε την εγγύτητα, την εμπιστοσύνη και την ασφάλεια στις μετέπειτα σχέσεις μας. Μέσα από αυτές τις εμπειρίες διαμορφώνουμε εσωτερικές προσδοκίες για το αν οι άλλοι θα είναι διαθέσιμοι όταν τους χρειαστούμε, αν μπορούμε να τους εμπιστευτούμε κι αν εμείς αξίζουμε αγάπη και φροντίδα.
Στην ενήλικη ζωή περιγράφονται συνήθως τέσσερα βασικά μοτίβα δεσμού: ο ασφαλής (secure), ο αγχώδης (anxious/preoccupied), ο αποφευκτικός (avoidant/dismissive) και ο φοβικός-αποφευκτικός (fearful-avoidant). Ο αγχώδης δεσμός συνδέεται συχνά με έντονη ανάγκη επιβεβαίωσης και φόβο εγκατάλειψης, ενώ ο αποφευκτικός με δυσκολία στην εμπιστοσύνη και την υπερβολική συναισθηματική εγγύτητα. Ο ασφαλής δεσμός χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη άνεση με την οικειότητα και την αμοιβαία εξάρτηση.
Ένα άτομο με πιο αγχώδες μοτίβο προσκόλλησης μπορεί, για παράδειγμα, να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο σε σημάδια απόρριψης ή απομάκρυνσης. Μια καθυστερημένη απάντηση σε ένα μήνυμα μπορεί να ερμηνευτεί ως διαπίστωση ότι ο/ σύντροφος «δεν ενδιαφέρεται πια», ακόμη και όταν υπάρχουν άλλες πιθανές εξηγήσεις.
Έτσι, όταν δυσκολευόμαστε να εμπιστευτούμε το/η σύντροφό μας και νιώθουμε ανασφάλεια, αξίζει να αναρωτηθούμε όχι μόνο τι κάνει εκείνος, αλλά και τι έχει μάθει ο δικός μας ψυχισμός να περιμένει από την αγάπη. Πόσο μπορούμε να εμπιστευτούμε και να πιστέψουμε στη φροντίδα του άλλου;
-Η αυτοεκτίμηση
Το βασικό μοτίβο δεσμού που έχουμε βιώσει καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και την αυτοεκτίμησή μας: “Πόσο εκτιμώ εγώ τον εαυτό μου”; Η αυτοεκτίμηση βέβαια χτίζεται και από πολλές άλλες εμπειρίες της ζωής, καθώς μεγαλώνουμε, κι έτσι διαμορφώνεται η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
Στη σχέση στην οποία βρίσκομαι, λοιπόν, τι πιστεύω βαθιά μέσα μου ότι αξίζω; Ποια συμπεριφορά συντρόφου αξίζω να έχω και πόση αγάπη μπορώ να πάρω; Αν νιώθω διαρκώς ανασφάλεια με το/η σύντροφό μου μπορεί να μην πιστεύω ότι αξίζω την προσοχή και τη φροντίδα ή νιώθω τόσο δα μικρούλης/α και ασήμαντος/η για να αγαπηθώ…
–Τι ρόλο παίζουν οι προηγούμενες εμπειρίες μας;
Σημαντικό ρόλο παίζουν και οι εμπειρίες που έχουμε βιώσει μέχρι τώρα στις συντροφικές σχέσεις και επηρεάζουν την αίσθηση ασφάλειας που νιώθουμε και στην τωρινή μας σχέση. Πολλοί άνθρωποι εκφράζονται με πικρία για τις σχέσεις, για προηγούμενους/ες συντρόφους, για το πόσο πάντα ένιωθαν προδοσία.
Τα αρνητικά συναισθήματα και η πικρία που φέρει κάθε άνθρωπος είναι αποδεκτά και σίγουρα φέρουν πολύ πόνο αλλά οι γενικεύσεις δεν βοηθούν στο να κατανοήσουμε συναισθηματικά τι συμβαίνει και, κυρίως, να βάλουμε στο κάδρο και τον εαυτό μας! Στα πλαίσια μιας ψυχοθεραπείας καλούμαστε να υποστηρίξουμε τα δύσκολα συναισθήματα και σταδιακά να βοηθήσουμε το/η θεραπευόμενο/η να αρχίσει να κοιτάζει μέσα του, στην ψυχή του/ης… Γιατί, άλλωστε, τον εαυτό μας μπορούμε να τον αλλάξουμε! Οι άλλοι δεν γνωρίζουμε αν θέλουν ή αν μπορούν να αλλάξουν!
-Η επανάληψη στις ερωτικές σχέσεις και η επιλογή συντρόφων
Μια σημαντική ψυχαναλυτική έννοια σχετικά με την κατανόηση των ερωτικών σχέσεων είναι και η έννοια της ψυχαναγκαστικής επανάληψης (repetition compulsion), που παρουσιάστηκε από τον Freud και αναπτύχθηκε αργότερα από τη θεωρία των αντικειμενότροπων σχέσεων και του δεσμού. Η έννοια της ψυχαναγκαστικής επανάληψης μας λέει λοιπόν ότι οι άνθρωποι δεν αναζητούν πάντοτε συνειδητά σχέσεις που τους προσφέρουν ασφάλεια· συχνά έλκονται από σχέσεις που ενεργοποιούν συναισθήματα και δυναμικές οικείες από το παρελθόν. Πρώιμες εμπειρίες απόρριψης, συναισθηματικής ασυνέπειας, υπερβολικής κριτικής ή απρόβλεπτης φροντίδας μπορούν να διαμορφώσουν ασυνείδητες προσδοκίες για το τι σημαίνει αγάπη και οικειότητα.
Έτσι, ένα άτομο μπορεί να επιλέγει επανειλημμένα συντρόφους συναισθηματικά απόμακρους, ασταθείς ή μη διαθέσιμους, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι αναπαράγει ένα γνώριμο σχεσιακό μοτίβο. Από ψυχαναλυτική σκοπιά, η επανάληψη δεν αποτελεί συνειδητή επιλογή, αλλά μια ασυνείδητη προσπάθεια του ψυχισμού να επανέλθει σε ένα παλιό, άλυτο βίωμα. Σαν …να αναζητά μια διαφορετική κατάληξη ή μια μεταγενέστερη επεξεργασία του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δύσκολη σχέση αποτελεί αποτέλεσμα τραύματος ή ότι οι άνθρωποι είναι παγιδευμένοι στο παρελθόν τους. Ωστόσο, η αναγνώριση ενός επαναλαμβανόμενου μοτίβο μπορεί να προσφέρει πολύτιμη κατανόηση για το πώς οι πρώιμες εμπειρίες επηρεάζουν τις ερωτικές επιλογές και γιατί ορισμένες μορφές σχέσεων, παρότι προκαλούν πόνο, μπορεί να βιώνονται ασυνείδητα ως γνώριμες και, επομένως, οικείες (Freud, 1920; Corradi, 2009).
-Εστιάζοντας στο/η σύντροφό μας
-Όταν η συμπεριφορά του συντρόφου δημιουργεί αβεβαιότητα
Η συμπεριφορά του/ης συντρόφου μπορεί να δημιουργεί αβεβαιότητα. Ορισμένες συμπεριφορές μπορούν αντικειμενικά να κάνουν έναν άνθρωπο να αισθάνεται λιγότερο ασφαλής. Για παράδειγμα:
- η συναισθηματική διαθεσιμότητα
- η δυνατότητά του/ης να αντέχει πραγματικά την εγγύτητα και την οικειότητα,
- η ασυνέπεια ανάμεσα σε λόγια και πράξεις,
- η συναισθηματική απόσταση,
- η έλλειψη επικοινωνίας,
- η συνεχής κριτική ή υποτίμηση,
- οι ναρκισσιστικές ανάγκες και η ανάγκη επιβεβαίωσης από τον/ην άλλον/η,
- η αδιαφορία για τις ανάγκες του άλλου,
- το φλερτ με τρίτους ή συμπεριφορές που παραβιάζουν τα όρια της σχέσης,
- οι απειλές χωρισμού ή η «τιμωρητική» απομάκρυνση κατά τη διάρκεια συγκρούσεων.
Στα πλαίσια μιας ψυχοθεραπείας καλούμαστε να εστιάσουμε σε αυτές τις συμπεριφορές και να παρατηρήσουμε τις αντιδράσεις μας και τον τρόπο διαχείρισης που χρησιμοποιούμε. Είναι σημαντικό να βλέπουμε όλες τις πλευρές και να μην θεωρούμε αυτόματα ότι η ανασφάλεια είναι αποκλειστικά «πρόβλημα» του ατόμου που τη βιώνει. Η ανασφάλεια που βιώνεται μπορεί να αποτελεί και αντίδραση σε μια πραγματικά ασταθή ή μη ασφαλή δυναμική.
-Ο σύντροφός μου μού προκαλεί ανασφάλεια: Παρατηρώντας τη δυναμική της σχέσης
Βλέπουμε λοιπόν πώς μπορεί να αρχίσει να δημιουργείται μια αλληλεπίδραση στα συναισθηματικά θέματα, προβλήματα αλλά και τις άμυνες που φέρει ο/η κάθε σύντροφος στη σχέση και τελικά, με αυτό τον τρόπο, να επηρεάζεται η δυναμική της σχέσης του ζευγαριού. Στη θεραπεία ζεύγους καλούμαστε να βρούμε αυτό το φαύλο κύκλο που έχει “στηθεί” ανάμεσα στους δύο συντρόφους και δημιουργεί ανασφάλεια.
-Το μοτίβο δεσμού του/ης συντρόφου
Εάν ο/η σύντροφος έχει ένα πιο αποφευκτικό μοτίβο δεσμού μπορεί να δυσκολεύεται με την έντονη εγγύτητα, να χρειάζεται περισσότερο χώρο και, κυρίως, να αποσύρεται όταν η σχέση γίνεται συναισθηματικά απαιτητική.
Αυτό μπορεί να αναπαράγει έναν πολύ χαρακτηριστικό φαύλο κύκλο που δημιουργεί τελικά ανασφάλεια στη σχέση:
Ο ένας ζητά περισσότερη εγγύτητα → ο άλλος απομακρύνεται γιατί δεν αντέχει την εγγύτητα→ ο πρώτος αγχώνεται περισσότερο → ζητά ακόμη περισσότερη επιβεβαίωση → ο δεύτερος απομακρύνεται περισσότερο.
Προαναφέρθηκε, επίσης, σε προηγούμενο παράδειγμα, η περίπτωση ατόμου με αγχώδες μοτίβο προσκόλλησης ο/η οποίος/α ακόμη και μια καθυστερημένη απάντηση σε ένα μήνυμα μπορεί να την ερμηνεύσει ως έλλειψη ενδιαφέροντος από το/τη σύντροφο ακόμη κι όταν υπάρχουν άλλες πιθανές εξηγήσεις.
Και εδώ δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:
Απόσταση → φόβος → ανάγκη για επιβεβαίωση → περισσότερη αναζήτηση ασφάλειας → πιθανή πίεση στον σύντροφο → μεγαλύτερη απόσταση → ακόμη περισσότερος φόβος.
-Η προβολή: Όταν ο εσωτερικός φόβος τοποθετείται στον άλλον
Ένας ακόμη ψυχοδυναμικός μηχανισμός που μπορεί να παίξει ρόλο στη δημιουργία της δυναμικής μιας σχέσης είναι η προβολή.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε υποψία που μπορεί να έχουμε είναι φανταστική ή ότι κάθε ζήλια είναι προϊόν προβολής. Κάποιες φορές, όμως, συναισθήματα και φόβοι που δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε μέσα μας αποδίδονται στον άλλον.
Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τη δική του επιθυμία για επιβεβαίωση ή τη δική του αμφιθυμία απέναντι στη σχέση. Αντ’ αυτού βιώνει το/η σύντροφο ως εκείνον/η που «δεν είναι ποτέ ικανοποιημένος/η στη σχέση» και που «σίγουρα ψάχνει κάτι καλύτερο».
Η προβολή δεν είναι συνειδητό ψέμα. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο η ψυχική πραγματικότητα μπορεί να οργανώνεται όταν κάποια συναισθήματα είναι δύσκολο να γίνουν ανεκτά ως δικά μας.
-Θέλω να αλλάξει ο “Άλλος”
Πολλές φορές στην ψυχοθεραπεία ζεύγους -ορισμένες φορές και σε ατομική ψυχοθεραπεία- οι δύο σύντροφοι έρχονται θεωρώντας ότι για τις δυσκολίες της σχέσης “φταίει” ο χαρακτήρας του/ης συντρόφου, οι συνήθειές του/ης και γενικότερα ότι όλα θα ήταν καλύτερα αν εκείνος/η μπορούσε να αλλάξει και να δει τα πράγματα διαφορετικά. Όπως προαναφέρθηκε όμως, δεν γνωρίζουμε αν ο “Άλλος” θέλει ή αν μπορεί να αλλάξει. Αυτό που είναι σημαντικό να κάνουμε είναι να κατανοήσουμε την ανάγκη διαφοροποίησης στο ζευγάρι που θα βοηθήσει τους δύο συντρόφους να δουν την ανασφάλεια που βιώνεται από άλλη οπτική γωνία.
Πώς μπορούν, λοιπόν, οι δύο σύντροφοι να δουν διαφορετικά τη σχέση τους και να μπορέσουν να αποδεχτούν τη διαφορετικότητα μεταξύ τους; Να κατανοήσουν ότι το ταίρι τους είναι ένα άτομο διαφορετικό από τους ίδιους, που μπορεί να έχει άλλες απόψεις, σκέψεις, συναισθήματα και, βέβαια, τρόπους για να διαχειρίζεται αυτή τη διαφορετικότητα; Και όποτε χρειάζεται να συμφωνήσουν μαζί του/ης σε κάτι, ή να του/ης κάνουν το χατίρι, να το κάνουν από καθαρά ελεύθερη επιλογή και όχι από διάφορες συναισθηματικές εμπλοκές και ενοχή!
Η έννοια της διαφοροποίησης περιλαμβάνει την εξισορρόπηση δύο βασικών δυνάμεων της ζωής: την τάση για ατομικότητα και την τάση για συμπόρευση/ενότητα. Παράλληλα, αφορά την ικανότητα του ατόμου να διατηρεί την αίσθηση του εαυτού του και της ατομικότητάς του όταν βρίσκεται σε συναισθηματική εγγύτητα με άλλους ανθρώπους, ειδικά όταν εκείνοι γίνονται συναισθηματικά σημαντικοί για τον/ην ίδια.
-Επίλογος
Εάν, λοιπόν, ο/η σύντροφός μου μού προκαλεί ανασφάλεια είναι σημαντικό να μην βιαστώ να βγάλω συμπεράσματα γιατί χρειάζεται χρόνος για να μπορέσω να εστιάσω και να παρατηρήσω τι ακριβώς συμβαίνει και πώς δημιουργείται η ανασφάλεια που νιώθω. Να έρθω σε επαφή με τα συναισθήματά μου και να ακολουθήσω την πορεία τους και την ιστορία τους… Να παρατηρήσω τις συμπεριφορές του/ης συντρόφου μου που δεν μπορώ πια να δεχτώ ακόμη κι αν κατανοώ ότι είναι δικές του άμυνες ή θέματα γενικότερα. Το ζητούμενο δεν είναι να εξαφανιστεί κάθε ανασφάλεια. Στόχος είναι να κατανοηθεί τι την ενεργοποιεί και τι τη συντηρεί. Σίγουρα, όμως, δεν είμαι υποχρεωμένος/η να ανεχτώ ή να ενοχοποιηθώ για κάτι.
Η έννοια της διαφοροποίησης βοηθάει σημαντικά εδώ γιατί είναι σίγουρα διαφορετικό να κατανοήσω ότι ο/η σύντροφός μου είναι ένα άτομο διαφορετικό από εμένα και όταν, για παράδειγμα, απομακρύνεται ή δεν επικοινωνεί, δεν είναι κάτι που απαραίτητα συνδέεται με εμένα, με την αξία μου και με το πώς νιώθει μαζί μου.
Παρόλα αυτά, μπορεί να αποδέχομαι τη διαφορετικότητά του/ης αλλά δεν είμαι υποχρεωμένος/η να παραμείνω και σε μια σχέση αν κάτι εξακολουθεί να με δυσκολεύει ή να μου δημιουργεί περισσότερη αρνητική ενέργεια παρά θετική. Η απόφαση είναι δική μου!
Μπορείτε, επίσης, να διαβάσετε τα άρθρα του psychologynet:
-Τι σημαίνει πραγματικά αγάπη σε μία σχέση;
-Oι εμμονές που αλλοιώνουν μια σχέση
-Σεξ: Ο φόβος της συναισθηματικής εγγύτητας
Πηγές:
–Corradi, R. B. (2009). The repetition compulsion in psychodynamic psychotherapy. The Journal of the American Academy of Psychoanalysis and Dynamic Psychiatry, 37(3), 477-500. https://doi.org/10.1521/jaap.2009.37.3.477
–Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle. Στο “The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud”, Vol. 18, 1-64. London: Hogarth Press.
