Είναι σαφές ότι πολλοί αρχαίοι ελληνικοί μύθοι έχουν χαρίσει σημαντικές μεταφορικές έννοιες και ιδιαίτερους συμβολισμούς στην ορολογία και τη θεωρία της ψυχαναλυτικής προσέγγισης. Τι θα μπορούσε να πρωτοαναφερθεί εδώ: ο μύθος του Οιδίποδα, της Ηλέκτρας, του Νάρκισσου και της Ηχούς, ο μύθος του Ίκαρου με τα κέρινα φτερά, η ιστορία της Μέδουσας κ.ά. Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να σκεφτούμε πώς θα είχαν άραγε διατυπωθεί σημαντικές έννοιες της ψυχαναλυτικής θεωρίας εάν δεν είχε προηγηθεί η αρχαία ελληνική μυθολογία; Μήπως οι αρχαίοι ελληνικοί μύθοι αποτελούν τον άμεσο “πρόγονο” της ψυχανάλυσης και τι θα μπορούσε να υποδεικνύει και για την αρχαία ελληνική κοινωνία και ιστορία η ενδιαφέρουσα αυτή συσχέτιση;

Ενδιαφέροντα ερωτήματα προς ανάλυση που αποτελούν όμως ένα ξεχωριστό κεφάλαιο συζήτησης. Όμως, στο κείμενο αυτό παρουσιάζεται ένας συγκεκριμένος μύθος της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, το κουτί της Πανδώρας, για να τον γνωρίσουμε καλύτερα και να συζητήσουμε τις ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες ψυχαναλυτικές του ερμηνείες και συμβολισμούς. Ας ξεκινήσουμε:

Ο μύθος

Ο μύθος για το κουτί της Πανδώρας εμφανίζεται σε πολλές εκδοχές στην αρχαία ελληνική μυθολογία. Στην πιο τυπική αφήγηση, ο Προμηθέας έπλασε τους πρώτους ανθρώπους με νερό και χώμα. Θεώρησε όμως πως για να επιβιώσουν θα έπρεπε να τους χαρίσει τη φωτιά, που μέχρι τότε ήταν αποκλειστικό πλεονέκτημα των θεών. Όμως, η απόφαση να την κλέψει από εκείνους και να την προσφέρει κρυφά στο ανθρώπινο είδος, εξόργισε το Δία ο οποίος έσπευσε να πάρει εκδίκηση. Από την τιμωρία αυτή δεν θα εξαιρούσε και τους ανθρώπους, που είχαν ευεργετηθεί από την παράτολμη πράξη του Προμηθέα. Έτσι, ο Δίας έκλεισε σε ένα κουτί το Γήρας, τις Ασθένειες, τον Πόλεμο, τις Διαμάχες, τις Έγνοιες, τη Μηχανορραφία, τη Συκοφαντία και τον Φθόνο. Έπρεπε, όμως, να βρει και κάποιο τέχνασμα για να τα στείλει στους ανθρώπους μέσω του Προμηθέα, για να καταστρέψει την καλή του φήμη. Έτσι, έδωσε εντολή στον Ήφαιστο να φτιάξει από πηλό μια γυναίκα, όσο πιο όμορφη γινόταν, χρησιμοποιώντας όλα τα μυστικά της τέχνης του. Όταν ο Ήφαιστος τελείωσε το έργο του, ο Δίας συγκέντρωσε όλους τους θεούς του Ολύμπου και τους ζήτησε να προικίσουν τη γυναίκα αυτή με τα πιο σπάνια χαρίσματα. Ο Ερμής συγκεκριμένα της έδωσε την πονηρία, την τέχνη να λέει ψέματα κι επίσης έναν άστατο χαρακτήρα.

Αφού η όμορφη γυναίκα προικίστηκε με τα ωραιότερα δώρα – εξ ου και το όνομα Παν-δώρα – ο αρχηγός των θεών του Ολύμπου της έδωσε το κουτί με όλες τις συμφορές και την έστειλε στη γη για να βρει τον Προμηθέα. Εκείνος υποψιάστηκε ότι οι θεοί είχαν στείλει την καλλονή ως παγίδα και την απέφυγε. Δεν συνέβη όμως το ίδιο και με τον αδερφό του, τον Επιμηθέα, ο οποίος σαγηνεύτηκε από την ομορφιά της και παράκουσε τη συμβουλή του αδελφού του να μη δεχθεί ποτέ κανένα δώρο από το Δία. Έτσι, εκείνος δέχθηκε την όμορφη Πανδώρα, την οποία μάλιστα παντρεύτηκε.

Μέχρι τότε οι άνθρωποι στη Γη ζούσαν ευτυχισμένοι, χωρίς αρρώστιες. Όμως η Πανδώρα, που έφερε μαζί της το κουτί που της είχαν δώσει οι θεοί με την εντολή ποτέ να μην ανοίξει, παρασύρθηκε από την περιέργειά της και τον άστατο χαρακτήρα που της είχε δώσει ο Ερμής, και το άνοιξε. Αμέσως, τότε, ξεχύθηκαν μέσα από το κουτί στον κόσμο όλα τα κακά, οι συμφορές, οι αρρώστιες και τα βάσανα. Μόλις που πρόλαβε να κλείσει το σκέπασμα η Πανδώρα και απέμεινε στον πάτο του μόνο ένα, η Ελπίδα. Έτσι, το ανθρώπινο είδος τιμωρήθηκε για την αλαζονεία του Προμηθέα, που χάρισε τη φωτιά χωρίς να υπολογίσει τις συνέπειες…

Το ασυνείδητο και η ψυχαναλυτική διαδικασία

Ο μύθος της Πανδώρας εμπεριέχει πολλές μεταφορές και ιδιαίτερους συμβολισμούς. Αρχικά, θα μπορούσε να συμβολίζει, με έναν πολύ παραστατικό και ιδιαίτερο τρόπο, αυτή καθεαυτή την ψυχαναλυτική διαδικασία κατά την οποία το ασυνείδητο υλικό του αναλυόμενου είναι κλειδωμένο ερμητικά σε ένα «κλειστό κουτί» που αν ανοίξει, με τη βοήθεια της ψυχαναλυτικής διαδικασίας, κανείς δεν γνωρίζει τι δεινά ή μυστικά θα αποκαλύψει… Έτσι, τουλάχιστον, μπορεί να νιώθει ο αναλυόμενος στα πρώτα στάδια της αναλυτικής διαδικασίας, όταν και ο ίδιος φοβάται να μιλήσει για το «τι μπορεί να αποκαλυφθεί…». Θα είναι συμφορές και δεινά ή ελπίδα για τον ίδιο και τη ζωή του; Τι θα προκύψει εάν ανοίξει το δικό του κουτί της Πανδώρας, το δικό του ασυνείδητο ουσιαστικά, και αποκαλυφθούν τα μυστικά, οι φαντασιώσεις και οι απαγορευμένες επιθυμίες;

Όπως περιγράφεται, όλοι οι θεραπευόμενοι είναι αρχικά ανεσταλμένοι και απρόθυμοι να ανοίξουν το “καπάκι” του ασυνειδήτου και να αποκαλύψουν τα βαθύτερα μυστικά τους. Μάλιστα, κάποιοι αποκαλύπτουν τέτοια μυστικά μόνο στην τελική φάση της ανάλυσής τους. Άλλοι μπορεί να κρατούν μυστικά κι από τον ίδιο τους τον εαυτό, κλεισμένα στο κουτί, για μια ολόκληρη ζωή!

Η έννοια της αμφιθυμίας

Ο ίδιος ο αναλυόμενος λοιπόν διαισθάνεται μια τέτοια προοπτική και φοβάται βιώνοντας μια ιδιαίτερη αμφιθυμία στην προοπτική του ανοίγματος του δικού του «κουτιού της Πανδώρας»… Θα είναι προς καλό του οι μύριες όσες αποκαλύψεις θα «ξεχυθούν» ανεξέλεγκτα πλέον στη ζωή του; Οικογενειακά μυστικά, ίντριγκες, μισαλλοδοξίες θα φανερωθούν και θα κατακλύσουν το συνειδητό κομμάτι του εαυτού του… Γι’ αυτό και ο ίδιος αναπτύσσει ψυχικές άμυνες στην προοπτική της αποκάλυψης και αρνείται ή αναβάλλει το άνοιγμα του «κουτιού» του ασυνειδήτου του… Το καπάκι στο δικό του «κουτί της Πανδώρας» πρέπει ακόμα να μείνει σφραγισμένο κρατώντας το ασυνείδητό του «υπό» την επιφάνεια της συνειδητοποίησης και της ερμηνείας.

Όπως αντιλαμβανόμαστε, η έννοια της αμφιθυμίας είναι ταυτόσημη με το αν θα ανοίξει ή όχι αυτό το περιβόητο κουτί… Να ανοίξει ή να μην ανοίξει; Είναι καλό ή κακό; Πρέπει ή δεν πρέπει;

Το θέμα της γυναίκας

Επιπλέον, όπως είναι σαφές, ο μύθος για το κουτί της Πανδώρας φέρει και το θέμα της γυναίκας στο προσκήνιο και πάλι, όπως ίσως και το προπατορικό αμάρτημα με την Εύα (ή με τις Σειρήνες στο ταξίδι του Οδυσσέα κ.ά.) να μην υπακούει στον απαγορευμένο καρπό, δηλαδή τη γυναίκα που δεν μπορεί να αντισταθεί στην περιέργειά της κι έτσι επέρχονται δεινά και δυστυχίες που κατακλύζουν την ανθρωπότητα. Δυστυχώς, συχνά η γυναικεία φύση έχει χρησιμοποιηθεί με έναν στερεοτυπικό και ρατσιστικό τρόπο για να αναπαραστήσει την έννοια της αμφιθυμίας και των αντιφατικών συναισθημάτων που προκαλεί η σεξουαλικότητά της, η ομορφιά της, η δυνατότητά της να γεννά και να δίνει ζωή κοκ. Η ίδια η γυναικεία φύση μπορεί να δημιουργεί αμφιθυμία στον άντρα, γεννώντας του πόθο αλλά και φθόνο, στοιχεία τα οποία δεν μπορεί ο ίδιος εύκολα να διαχειριστεί…

Επιπλέον, το κουτί της Πανδώρας, στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής ερμηνείας, μπορεί να έρχεται να συμβολίσει και τη γυναικεία φύση, τα γυναικεία γεννητικά όργανα, που πολλές φορές συναντάμε ως αντίληψη σε ανδροκρατούμενες ή πατριαρχικές κοινωνίες, ως πηγή δεινών και καταστροφών, πηγή ευνουχισμού των αντρών κοκ. Ο Paul Klee, πολύ ιδιαίτερα και χαρακτηριστικά αποτυπώνει τον εν λόγω συμβολισμό στο έργο του με τίτλο «Pandora’s box as a still life»” (“Το κουτί της Πανδώρας ως νεκρή φύση”). Το σχέδιο του Paul Klee (1920) μεταφέρει την παραδοσιακή ψυχαναλυτική συμβολική έννοια της Πανδώρας, αναπαριστώντας το κουτί της Πανδώρας ως ένα βάζο κάνθαρου με το κακό να διαφεύγει ως ατμός μέσα από μια ελαφρώς μεταμφιεσμένη αναπαράσταση ανοιχτών γυναικείων γεννητικών οργάνων.

Ίσως, τελικά, η Πανδώρα να αποτελεί τη μοιραία γυναίκα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, του δράματος και της τέχνης γενικότερα!

Η ελπίδα

Στο μύθο του κουτιού της Πανδώρας μπορεί να ξεχύνονται ανεξέλεγκτα προς τα έξω όλα τα κακά αλλά στον πάτο του κουτιού υπάρχει κάτι πολύ σημαντικό, η έννοια της ελπίδας. Το γεγονός αυτό αποτελεί άλλωστε και το νόημα ή το σκοπό της ψυχαναλυτικής διαδικασίας γιατί αλλιώς για ποιον λόγο να θέτει κάποιος τον εαυτό του σε αυτή τη μακρόχρονη διαδικασία ψυχαναλυτικής θεραπείας… Η ελπίδα δεν χάνεται, είναι ακόμα στο κουτί αλλά κλεισμένη και πρέπει κανείς, ο καθένας από εμάς, να βρει τρόπο να την φέρει στη ζωή του. Αυτή είναι και η προοπτική και ο σκοπός της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας γενικότερα!

Βιβλιογραφία

– Dora Panofsky & Erwin Panofsky (2019): Pandora’s Box: The Changing Aspects of a Mythical Symbol, Princeton Legacy Library.

– N.S. Gill (2024): Understanding the Significance of Pandora’s Box. thoughtco.com.

– https://www.mixanitouxronou.gr.